Prawo do tłumacza jako gwarancja rzetelnego procesu

Prawo do tłumacza nie jest formalnością

Prawo do tłumacza w postępowaniu karnym nie może być sprowadzone do samego faktu obecności osoby tłumaczącej podczas przesłuchania, rozprawy lub innej czynności procesowej. Formalne wyznaczenie tłumacza nie przesądza jeszcze o tym, że osoba podejrzana albo oskarżona rzeczywiście rozumie sens stawianych jej zarzutów, przebieg czynności i konsekwencje procesowe składanych oświadczeń.

Istotą prawa do tłumacza jest zapewnienie takiego poziomu komunikacji, który umożliwia świadomy udział w postępowaniu. Oskarżony musi rozumieć nie tylko język potoczny, lecz także język prawa, język zarzutów, pouczeń, dowodów, środków odwoławczych i rozstrzygnięć.

W tym znaczeniu prawo do tłumacza jest elementem prawa do rzetelnego procesu, ponieważ bez zrozumienia treści czynności procesowej nie można mówić o realnym udziale w postępowaniu ani o skutecznym wykonywaniu prawa do obrony.

Tłumaczenie jako warunek prawa do obrony

Prawo do obrony wymaga, aby osoba podejrzana lub oskarżona mogła zrozumieć, czego dotyczy sprawa, jakie dowody są przeciwko niej przedstawiane, jakie ma prawa, jakie grożą jej konsekwencje oraz jakie decyzje procesowe może podjąć.

Jeżeli tłumaczenie jest niepełne, błędne, zbyt skrótowe albo pozorne, prawo do obrony zostaje osłabione. Oskarżony może formalnie uczestniczyć w czynności, ale faktycznie nie rozumieć jej znaczenia.

Dlatego jakość tłumaczenia sądowego nie jest kwestią techniczną. Jest warunkiem skuteczności gwarancji procesowych.

Prawo do tłumacza w europejskim systemie ochrony praw człowieka

Art. 6 ust. 3 lit. e Europejskiej Konwencji Praw Człowieka gwarantuje osobie oskarżonej prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie języka używanego w sądzie albo nim nie mówi.

Analogiczną funkcję pełni art. 14 ust. 3 lit. f Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. W prawie Unii Europejskiej szczególne znaczenie ma Dyrektywa 2010/64/UE, która rozwija prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym.

Wspólnym mianownikiem tych źródeł jest założenie, że bariera językowa nie może pozbawiać jednostki dostępu do sprawiedliwego rozpoznania sprawy.

Tłumacz sądowy jako uczestnik gwarancji procesowych

Tłumacz sądowy nie jest wyłącznie neutralnym kanałem przekazu między językami. Jego praca wpływa na to, czy uczestnik postępowania rozumie treść czynności i czy może na nią zareagować.

Rola tłumacza ma więc wymiar procesowy i gwarancyjny. Od jakości tłumaczenia zależy skuteczność komunikacji między organem procesowym, obrońcą, oskarżonym, świadkiem i innymi uczestnikami postępowania.

W sprawach karnych szczególnie istotne jest tłumaczenie pouczeń, zarzutów, pytań, odpowiedzi, dowodów, wniosków, decyzji i orzeczeń.

Najmocniejsza teza praktyczna

Prawo do tłumacza stanowi jedną z podstawowych gwarancji prawa do rzetelnego procesu. Jego realizacja wymaga tłumaczenia skutecznego, jakościowo wystarczającego i dostosowanego do charakteru czynności procesowej.

Brak tłumacza, błędne tłumaczenie, tłumaczenie niepełne albo tłumaczenie pozorne mogą prowadzić do naruszenia prawa do obrony, prawa do informacji, prawa do udziału w postępowaniu oraz prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy.